Рубрика: Պատմություն 9

Հայկական  մշակույթը սկզբնավորվել է անհիշելի ժամանակներում։  Դեռևս տոհմերի, ցեղամիությունների և վաղ պետական կազմավորումների ժամանակաշրջաններում ծնունդ են առնում առասպելներն ու վիպերգերը, կրոնական հավատալիքներն ու սովորույթները։ Դրանցից շատերը պահպանվելով՝ հասել  են մեզ և շատ սիրված են նաև մեր օրերում։

Հայկական մշակույթի հնագույն ակունքների մասին կան նաև բազմաթիվ նյութական վկայություններ։ Հայաստանի  տասնյակ հազարավոր ժայռապատկերներում կան ինչպես պարզ կենցաղային տեսարաններ, այնպես էլ երկնային երևույթների ու դիցաբանական սյուժեների պատկերներ, օրացույցներ և այլն։

Հայկական մշակույթի վաղագգույն շրջանի բարձր զարգացման մասին են վկայում հնագիտական պեղումները։ Հայտնաբերվել են բազմաթիվ հնագույն բնակավայրեր, դամբարաններ ու ամրոցներ։

I դարի առաջին կեսին Հայաստանում գահակալական լուրջ պայքար էր։

Վերջին արտաշսյյանների օրոր Հռոմեական կայսրությունը ուժեղացրել էր ճնշումը Հայաստանի վրա։ 2թ․ Օգոստոս կայսեր թոռան Գայոս Կեսարի գլխավորած բանակը, ներխուժելով Հայաստան, շարժվեց դեպի երկրի խորքը։ Հասնելով Արշարունյաց գավառը՝ հռոմեացիները շրջապատում են Արտագես բերդը։ Հայ պաշտպանները հերոսաբար դիմադրում են հռոմեական զինվորններին։
Հռոմեական հրամանատարին վերացնելու նպատակով հայ բերդապահ Ադդոնը դիմում է ռազմական խորամանկության։ Բանակցություների առիթով նա ժամանում է հռոմեական ճամբար և Գայոս Կեսարի հետ հանդիպման ընթացքում դաշույնով ծանր վիրավորում հասցնում նրան։ Գայոսի թիկնապահների հետ մենամարտում Ադդոնը հերոսաբար զոհվում է, իսկ Արտագերսի պաշտպանները շարունակում են դիմադրությունը։ Արտաշեսյանների արքայատոհմից հետո Արտաշատում գահակալած թագավորներից առավել նշանավորը Զենոնն էր, նա իշխել է 18-34 թթ․։
Նրա թագավորության տարիները եղել են խաղաղ, և հայ ժողովուրդը նրան սիրով կոչում էր Զենոն-Արտաշես։ Նրա մահից հետո Արտաշատում գահակալում են Պարթևստանի և Հռոմի դրածո թագավորները։ Հռոմը ծրագել էր նվաճել Հայաստանը և այն վերածել կայսերական նահանգի։ Իսկ Պարթևները, մրցակցելով Հռոմի հետ, ցանկանում էին ձեռք բերել հուսալի դաշնակի։ Ուստի հայ ժողովուրդը դաշնակցեց պարթևների հետ՝ ընդդեմ հռոմեացիների նվաճողական քաղաքականության։
Տրդատ III – ի գահակալությունը։ Տրդատը Հռոմեական կայսրությունում գտնվելիս ըմբշամարտի ասպարեզում հաղթել էր օլիմպիական խաղերում։ Նա նաև շատ սխրագորություններ է կատարել։

Հռոմեական կայսրը, Տրդատի մեծ պատիվերի արժանացնելով և պարգևներ տալով, թագադրում և հռոմեական օգնական զորքով ճանապարհում է հայոց արխարհ։  

Տրդատը վերադառնում է 287 թվականին և միառժամանակ թագավորում Հայաստանի արևմտյան հատվածում։ Երբ Տրդատը դեռևս Բարձր Հայքում էր, նրա մոտ ծառայության էր եկել Գրիգոր Պարթևը։ Գրիգորը ցանկանում էր հատուցել իր հոր՝ Անակի կողմից Խոսրով թագավորի սպանության համար։

Գրիգորը թաքցնում էր Տրդատից, որ ինքն Անակի որդին է և որ ըդունել է քրիստոնեությունը։ Տրդատ թագավորը Եկեղյաց գավառում՝ Անահիտ աստվածուհուն նվիրված տաճարում, զոհեր մատուցելիս նկատում է, որ Գիրգորը արարողությանը չի մասնակցում։ Իմանալով, որ նա քրիստոնյա է ու Անակի որդին Տրդատ III-ը հրամայում է նրան փակել բերդի ստորգետնյա բանտում՝ Խոր վիրապում։ Գրիգորն այնտեղ մնում է 13 տարի։

Հռոմեացիների հետապնդումներից փախչելով՝ Հռիփսիմյանց կույսերը հասնում են Հայաստան։ Տրդատը, տեսնելով Հռիփսիմե կույսին, սիրահարվում է նրան։ Սակայն Հռիփսիմեն մերժում է արքայի սերը։ Տրդատը դառնում է Հռիփսիմեի և մյուս կույսերի նահատակության պատճառը։ Այդ ամենը խորապես ցնցում է Տրդատին, և նա ծանր հիվանդանում է։ Արքայաքույր Խոսրովիդուխտին տեսիլք է երևում, որ Տրդատին և նրա հետ հիվանդացած մարդկանց կարող է բուժել միայն Գրիգորը։ Տրդատը հրամայում է նրան բանտից ազատ արձակել և Խորվիրապից դուրս գալով՝ Գրիգորը բուժում է թագավորին ու պալատականներին, և սկսում է քիստոնեական քարոզչություն կատարել։

Տրդատը բազում սխրագործություններ է կատարում ինչպես Հայաստանի հարավարևմտյան երկրամասերը պարսից հարձակումներից պաշտպանելիս այնպես էլ Պարսկաստանի սահմաններում։

Այդ ընթացքում սրվել էին պարսկա-հռոմեական հարաբերությունները, որոնք հանգեցրին պատերազմի։ 296թ․ պարսից զորքը, Հյուսիսային Միջագետքում հռոմեական բանակին պարտության մատնելով, ներխուժում է Հայաստան։ 297թ․ Բասեն գավառի Ոսխա գյուղի մոտ հայ-հռմեական միացյալ ուժերը ջախջախում են պարսիկներին։ Պարսից արքա Ներսեհը փոխուստի է դիմում և հաշտություն խնդրում։ Նա Հյուսիսային Միջագետքում տարածքային որոշ զիջումներ է անում հռոմեացիներին։

298թ․ Մծբինում կնքվում է հռոմեա-պարսկական 40-ամյա խաղաղության պայմանագիրը։ Մեծ Հայքի թագավորությունը վերականգնում է իր ամբողջականությունը և այսպիսով Տրդատ III Մեծը վերջնակկանապես հաստատվում է հայոց գահին։

Տիգրան Մեծին հաջորդեց իր որդին՝ Արտավազդ II-ը, նա իշխել է Ք․ ա․ 55-34թթ․։ Նա ևս Արտաշեսյան արքայատոհմի նշանավոր ներկայացուցիչներից է։ Ստացել է հիանալի կրթություն, գրել է «ողբորգություններ, ճառեր, ու պատմական երկեր»։

Ք․ ա․ 54թ․ Հռոմն արևելք ուղարկեց Կրասոս զորավարին, որի նպատակը Պարթևստանի գրավումն էր։ Քանի որ Հայաստանը Արտաշատի պայմանագրով համարվում էր Հռոմի «դաշնակից և բարեկամ», Կրասոսը Արտավազդ II-ից պահանջեց օգնական զորք։ Սակայն նա չկատարեց Արտավազդ II-ի պահանջները, որոնք բխում էին Հայաստանի շահերից։ Ուստի Մեծ Հայքի արքան նրան օգնություն չտրամադրեց։

Ք․ ա․ 53թ․ Կրասոսը սկսեց արշավանքը։ Նույն թվականին Խառանի ճակատամարտում Հռոմեական զորքը ջախջախից պարտություն կրեց։ Այնտեղ սպանվեց նաև Կրասոս զորավարը։

Մինչ այդ Պարթևստանի արքա Օրոդես II-ը Կրասոսի դեմ ուղարկել էր իր Սուրեն սորավարին, իսկ ինքը մեկնել էր Հայաստան։ Հայ և Պարթև արքաները բարեկամական դաշինք կնքեցին։ Այն ամրանդվեց դարթև արքայազն Բակուրի և Արտավազդ II-ի քրոջ ամուսնությամբ։

Ի նշան հաղթանակի սպանված Կրասոսի գլուղը բերվեց և նետվեց ՆՐԱՆՑ առջև։

Պարթևստանում Ք․ ա․ 38․թ գահըզավթեց Օրոդես II-ի որդի Հրահատը։ Նրա գահակալությամբ հայ-պարթևական դաշինքը խզվեց։

Շուտող արևելք արշավեց մեկ այլ հռոմեական զորավար՝ Անտոնիոսը, որը նույնպես ծրագրում էր նվաճել Պարթևստանը։ Նա, ելնելով Կրասոսի սխալներից, նախընտրեց արշավել Հայաստանի տարածքով, ինչպես ժամանակին խորհուրդ էր տվել Արտավազդ II-ը։ Հայոց արքան որոշեց կրկին ստանձնել Արտաշատի պայմանագրով ունեցած պարտավորությունները։ Նա Անտոնիոսին տրամադրեց օգնական զորք և թույլատրեց պարթևներին դեմ արշավել Հայաստանով։

Անտոնիոսը 100-հազարանոց բանակով Ք․ ա․ 336թ․ սկսեց ռազմարշավ, սակայն խայտառակ պարտություն կրեց։ Հռոմեացիները այս արշավանքի ընթացքում կորցրեցին 44հազար զինվոր։

Անտոնիոսի զորքը հետ քաշվեց Հայաստան, որտեղ հայերը ապաստան տվեցին հռոմեացիներին։

 Անտոնիոսը Հռոմում արդարանալու համար պարտության մեղքը բարդեց Արտավազդ II-ի վրա։ Ք․ ա․ 34թ․ Անտոնիոսի զորքերն անակնկալ ներխուժեցին Հայաստան  Արյունահեղությունից խուսափելու նպատակով հայոց արքան գնաց 2բանակցությունների, սակայնխաբեությամբ ձեռ ձերբակալվեց և տարվեց Եգիպտոս։ Մեծ Հայքի թագավոր հռչակվեց Արտավազդի որդին Արտաշես II-ը, նա իշխել է Ք․ ա․ 30-20թթ․։ Սակայն Արտաշեսն ի վիճակի չեղավ պայքարելու հռոմեացիների դեմ։ Նա հակադրված՝ իր զորքով ապաստան գտավ Պարթևստանում։ Վերջինիս արքան, հասկանալով իր սխալը, որոշել էր բարկանալ Հայաստանի հետ։

Անտոնիոսը Եգիպտոսում պահանջեց, որ գերված Արտավազդ II-ն ու նրա ընտանիքը խոնարհվեն և երկրպագեն իր կնոջը՝ Կլեոպատրային՝ դրա դիմաց խոստանալով ազատություն։ Սակայն վեհանձն արքան և նրա ընտանիքն արհամարհեցինԱնտոնիոսին՝ գերադասելով արժանապատիվ մահը։ Ք․ ա․ 31թ․ Արտավազդ II-ը և հայոց թագուհին մահապատժի ենթարկվեցին։ Իսկ երկու արքայորդիները մնացին պատանդության մեջ և ուղարկվեցին Հռոմ։

Ք․ ա․ 71 թ․ Պոմտոսի արքա Միհրդատ VI-ը, Հռոմի դեմ մղված հերթական պատերազմում պարտվելով, փախավ Հայաստան։ Նրան հետապնդող հռոմեացի զորավար Լուկուլլոսը չհանդգնեց անցնել սահմանը, այլ պատվիրակներ ուղարկեց՝ պահանջելով հանձնել Հռոմի ոխերիմ թշնամուն։ Տիգրան Մեծը մերժեց հռոմեացիներին և չհանձնեց իր դաշնակցին ու բարեկամին։

Հռոմեական բանակը Ք․ ա․ 69թ․ գարնանը Լուկուլլոսի գլխավորությամբ մտավ Հայաստանի տարածք։ Նույն տարվա հոկտեմբերին հռոմեացիները հոջողության հասան Տիգրանակերտի մոտ մղված ճակատամարտում։ Սակայն Ք․ ա․ 68թ․ հայերը ջախջախեցին հռոմեական բանակը Արածանիի ճակատամարտում և թշնամուն դուրս քշեցին Հայաստանից։ Ավելին՝ հայոց զորքերի օգնությամբ Միհրդատ Եվրատորն ազատատագրեց Պոնտոսը՝ այնտեղից ևս դուրս մղելով հռոմեացիներին։

Պաշտոնազրկված Լուկուլլոսի փոխարեն Ք․ ա․ 66թ․ Արևելք եկավ հռոմեացի զորավար Պոմպեոսը։ Նա կարողացավ դաշինք կնքել Տիգրան Մեծի դեմ ըմբոստացած Պարթևստանի հետ։ Դաշինքի համաձայն՝ Հռոմը պետք է պատերազմ սկսեր Պոնտոսի դեմ, իսկ Պարթևստանը՝ Հայաստանի։ Նույն թվականի գարնանը հռոմեացիները գրավեցին Պոնտոսը։ Հայաստանում պարթևները պարտվեցին և փոխուստի դիմեցին։ Տիգրան Մեծը կրկին անգամ հաղթեց պարթևներին, բայց նա կորցրել էր իր դաշնակից Պոնտոսին։ Եվ Հայաստանը մնաց մենակ ընդդեմ Հռոմի և Պարթևստանի։ Սկսվեցին բանակցություններ Հռոմի և Հայաստանի միջև։ Ք․ ա․ 66թ Արտաշատում Տիգրան Մեծի ու Պոմպեոսի կողմից ստորագրվեց հայ-հռոմեական հաշտության պայմանագիր։ Հայաստանը իօգուտ Հռոմի հրաժարվեց իր նվաճումներից։ Մեծ Հայքը ճանարվեց «Հռոմեական ժողովրդի բարեկամ և դաշնակից», ինչը ռազմական փոխօգնություն էր։

Առաջին հայացքից անհասկանալի թվացող այս քայլը բացատրվում է Տիգրան Մեծի հայրենապաշտությամբ։ Պատերազմը շարունակելու դեպքում Հայաստանը միայնակ պետք է կռվեր ընդդեմ Հռոմի և Պարթևստանի, այլ կերպ ասաց ըննդեմ ամբողջ աշխարհի։

Տիգրան Մեծը մահացավ Ք․ ա․ 55թվականին, 85տարեկան հասակում։ Նա սերունդների հիշողության մեջ մնաց որպես հզորագույն և հայրենապաշտ տիրակալ։

Ք․ ա․ 95-70թթ․ ընթացքում՝ քառորդ դարում, Տիգրան Մեծը ստեղծեց հզոր աշխարհակալություն։ Նրա տերության սահմանները ձգվում էին Եգիպտոսից ու Միջերկրական ծովից մինչև Հնդկաստան։ Կովկասյան լեռներից և Կասպից ծովից, է մինչև Պարսից ծոց և Հնդկական օվկիանոս։ Հայոց տերությունը՝ գերիշխանության ներքո գտնվող երկրնեով և քաղաքական ազդեցության ոլորտներով հանդերձ, կազմում էր մի ահռելի տարածք։ Որը 10 անգամ ավելի մեծ էր, քան Մեծ Հայքի թագավորությունը։

Ըստ Հռոմեացի պատմիչների տեղեկությունների Տիգրան Մեծի բանակի կազմը հասնում էր 300հազարի։ Դրա մեջ ընդգրկված էին նաև նվաճված երկրների բանակները։ Հայկական զորքը կազմում էր շուրջ 120հազար։

Ք․ ա․ 80-ական թթ․ Հայաստանի մայրաքաղաք Արտաշատը հայտնվել էր Տիգրան Մեծի աշխարհակալության հյուսիսում։ Մեծ տիրակալը կարող էր նոր մայրաքաղաք հռչակել նվաճված երկրների որևէ խոշոր քաղաք, բայց սակայն դա դեմ էր հայրենապաշտ արքայի սկսկզբունքներին։ Նոր մայրաքաղաք Տիգրանակերտը հիմնվեց մի վայրում, որը և՛ հայոց հողում էր, և՛ համեմատաբար կենտրոնական դիրք էր գրավում տերության մեջ։ Դա այն վայրն էր, որտեղ Ք․ ա․ 95թ․ թագադրվել էր արքայազն Տիգրանը։ Փաստորեն, դեռևս պատանդության շրջանում նա մշակել էր աշխարհակալություն հասնելու ծրագիր՝ որոշելով նաև ապագա մայրաքաղաքի տեղը։ Հենց Տիգրանակերտում էլ կատարվեց նրա թագադրությունը։

Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը շրջապատված էր 25 մետր բարձրությամբ պարսպով։ Ուներ պալատ, թատրոն, որսատեղիներ և այլն։ Այն ժամանակի աշխարհի մեծագույն քաղաքներից էր։ Հռոմեացի պատմիչի վկայությամբ՝ հայերը սիրով և արագորեն ծաղկեցրել են նոր մայրաքաղաքը։ Եվ դա արել են «հանուն  արքայի նկատմամբ տածած սիրո և հարգանքի»։ Հայոց տիրակալը կառուցեց երկրի համար կենսական նշանակություն ունեցող Արքունի պողոտան, որը կապում էր հին մայաքաղաք Արտաշատը՝  Տիգրանակերտնին։
Մայրաքաղաքից բացի՝ Տիգրան Մեծն իր անունով հիմնադրել է ևս վեց բնակավայր։ 2006թ․ հայ հնագետները հայտնաբերեցին Արցախի Տիգրանակերտը։ Տիգրան Մեծը չափազանց բարձր գնահատականի է արժանացել։ Հռոմի ամենաականավոր դեմքերից մեկը՝ Կիկերոնը Սենատում արտասանված իր ճառերում Տիգրան Մեծին կոչել է վեհագույն։ Դա Հռոմում քաղաքական գործչին տրվող բարձրագույն գնահատականն էր։ Նրանցից քիչ ուշ ապրած հռոմեացի պատմիչ Պատերկուլոսը Տիգրան Մեծին կոչել է «իր ժամանակի հզորագույն թագավոր» և «թագավորներից մեծագույնը»։ Իսկ մեկ ուրիշ պատմիչ Տրոգոսի խոսքերով՝ նրան մեծարում էին կոչել «Աստված»։ 

* Տիգրան 2-րդի գահակալումը: Մեծ Հայքի ամբողջականության վերականգնումը

Տիգրան 2 (95-55 թթ)։ Պարսկաստանից վերադառնալուց պարսիկներին հանձնեց 70 հովիտները։ Ք․ա․ 94 թվականին գրավեց Ծոփքը։ Գրավեց նաև Վիրքն ու Աղվանքը։ Ք․ա․ 93 թվականին պայմանագիր կնքեց Միհրդատ թագավորի հետ։ Պայմանները՝ Տիգրան Մեծը արտոնություն է ստանում արևելքում, հարավում, հյուսիսում, իսկ Միհրդատը արևմուտքում։ Գրավելու էին Կապադովկիայի տարածքը՝ գումարները, անշարժ գույքերը, բնակչությունը անցնելու են Տիգրան Մեծին, տարածքն էլ Միհրադատին։Այս պայմանագիրն էլ ամրապնդվելու էր Տիգրան Մեծի և Միհրադի քրոջ՝ Կլեոպատրայի ամուսնությամբ։ Սակայն Ք․ա․ 92 թվականին Սուլան հետ է գրավում Կապադովկիայի տարածքը։

Ք․ա 87 թվականին հայերը մտնում են Էկբատան՝ Պարսկաստանի մայրաքաղաք, և պարսիկ թագավոր Գոդերց 2-ը հաշտություն է խնդրում։ Պայմանները՝ հետ էր վերադարձվում 70 հովիտները, հայերը արտոնություն էի ստանում հյուսիսային միջագետքում։ Տիգրան Մեծը գրավելով շատ շատ տարածքներ, հասնում է մինչև Եգիպտոս, սակայն, քանի որ բարեկամական հարաբերությունների մեջ էր Եգիպտոսի փարավոնի հետ, չի գրավում Եգիպտոսի տարածքը։

Տիգրան Մեծի գրաված տարածքները կազմում էին մոտ 3․000․000 կմ²։  Մայրաքաղաքը՝ Տիգրանակերտը, որը կառուցվել է 80-70 ական թվականներին, բնակչությունը մոտ 120․000 էր։

Փոքր Ասիայի Մագնեսիա քաղաքի մոտ Ք.ա. 190թ. տեղի ունեցած ճակատամարտում Սելևկյանները պարտություն կրեցին Հռոմից։ Ստեղծաց նպաստավոր միջազգային իրադրությունից օգտվելով ՝ Ք.ա. 189թ. Արտաշեսը Մեծ Հայքում և Զարեհը Ծոփքում վերականգնեցին անկախությունը։ Հռոմը, որին ձեռնտու էր իր հակառակորդ Սելևկյան տերության թուլացումը, անմիջապես ճանաչեց նրանց անկախությունը։ Մեծ Հայքի նորահռչակ թագավորությունն իր հիմնադրի անունով կոչվում է Արտաշեսյան։ Նույն ժամանակ անկախացավ Փոքր Հայքը։ Սելևկյան պետությունն արել էր ամեն ինչ, որպեսզի թուլացնի Հայաստանը։ Ք.ա. 201-190թթ. ընթացքում Ծոփքից բացի Մեծ Հայքից անջատվել էին սահմանամերձ այլ շրջաններ։
Արտաշես 1-ի առաջնահերթ խնդիրներից էր Մեծ Հայքից անջատված տարածքները վերադարձնելը։ Նա Ատրպատականից, Վրաստանից, Պոնտոսից և Սելևկյան տերությունից հետ գրավեց և Մեծ Հայքին վերամիավորեց անջատված շրջանները։ Արտաշես 1-ը Մեծ Հայքի թագավորության մեջ միավորեց հայկական տարածքների մեծագույն մասը։ Արտաշես 1-ը փորձեց Մեծ Հայքին վերամիավորել Ծոփքի թագավորությունը, բայց չհաջողվեց և հետագայում այդ ծրագիրը իրականացրեց Արտաշես 1-ի թոռը ՝ Տիգրան 2-րդ Մեծը։ Արտաքին քաղաքականության մեջ Արտաշես 1-ը հասավ լուրջ ձեռքբերումների։ Ք.ա. 193-179թթ. Փոքր Ասիայի տարածքում հինգ փոքր պետություններ պատերազմ էին մղում միմյանց դեմ։ Որպես տարածաշրջանի ազդեցիկ երկու ուժեր ՝ Մեծ Հայքը և Հռոմեական Պետությունն միջամտեցին պատերազմի դադարեցման համար։ Հաշտության պայմանագրի կնքման ընթացքում Արտաշես 1-ը կարողացավ ընդարձակել Փոքր Հայքի տարածքը Պոնտոսի հաշվին։ Նրա նպատակն էր հեռանկարում հայկական բոլոր հողերը մեկ թագավորության մեջ միավորելը։ Նա վարում էր իր գլխավոր հակառակորդ Սելևկյան տերությանը թուլացնելու քաղաքականություն։ Երբ Մարաստանի սատրապ Տիմարքսոն ապստամբեց Սելևկյանների դեմ և իրեն հռչակեց անկախ թագավոր, Արտաշես 1-ն անմիջապես օգնեց նրան իր զորքերով։

Պարույր նահապետը՝ Հայոց թագավոր: Ք. ա. 860-840-ական թվականներին Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական և հյուսիսային շրջաններում իշխում էր Հայկազունիների ավագ ճյուղի ներկայացուցիչ Արամը: Ք. ա. IX դարի վերջին և VIII դարի սկզբին Հայաստանի ողջ տարածքն իր իշխանության տակ միավորեց մեկ այլ հայկական արքայատոհմ, որի մայրաքաղաքը Տուշպա-Վանն էր:

Ըստ Մովսես Խորենացու` Հայկազունիների ավագ ճյուղի ներկայացուցիչ Սկայորդին իշխանություն է ստեղծում Հայաստանի հարավ-արևմուտքում: Նա այնքան էր ուժեղացել, որ Ք. ա. 681թ., առանց վարանելու, ապաստարան է տալիս Ասորեստանի թշնամիներին

Պարույրը Սկայորդու որդին էր: Նա տիրում էր Վանա լճից մինչև Եփրատ ընկած ողջ տարածքը:

Ք. ա. 580-570-ական թթ. Պարույրից հետո նշանավոր դարձավ Երվանդ I Սակավակյացը: Երվանդ Սակավակյացն ուներ 40000 հետիոտն և 8000 ձիավոր զորք: Այն ժամանակներում դա եղել է բավականին մեծ ուժ: Նրա օրոք թագավորության սահմանները հյուսիսում հասնում էին մինչև Կուր գետ և Սև ծով:

Երվանդ Սակավակյացին հաջորդեց իր որդին Տիգրան I Երվանդյանը Ք. ա. 570-525թթ: Մովսես Խորենացին նրան համարում է Հայկից և Արամից հետո ամենաքաջ Հայկազունին: Տիգրան I Ք. ա. 550թ. աջակցեց պարսից արքա Կյուրոս Մեծին` տապալելով Մարաստանի տերությունը, քանի որ բազմիցս արշավել է Հայաստանի դեմ: Կյուրոս Մեծի գլխավոր դաշնակիցն էր` Տիգրան I:

Իսկ արդեն Տիգրան Երվանդյանին հաջորդեց նրա ավագ որդին Վահագնը: Որին անվանակոչել էին ի պատիվ քաջության Աստված Վահագնի:

Վանի տերությունը Արգիշտի I-ի օրոք (Ք.ա.786 — 764 թթ.) Վանի տերությունը հասավ հաջողությունների:

Արգիշտի I-ը արշավանքներից մեկի ժամանակ գրավվեց Բաբելոնիան: Դրանով նա երեք կողմից՝ հյուսիսից, արևելքից և հարավից, աքցանի մեջ վերցրեց Ասորեստանը:

Արգիշտի I-ի քաղաքական ազդեցությունը ավելի մեծ է եղել: Դրա մասին են վկայում պեղումները: Հյուսիսային Կովկասում հայտնաբերվել են Արգիշտի I -ի անվամբ սեպագիր արձանագրությամբ սաղավարտ, որը պահվում է Բեռլինի Առաջավորասիական թանգարանում: Սաղավարտներ են հայտնաբերվել նաև Աբխազիայում, Օսիայում և Թռեղքում։

Արգիշտի I-ը հիմնեց նոր բնակավայրեր: Դրանցից նշանավորն է Էրեբունին (Ք.ա. 782թ.), որը դարձավ ՀՀ մայրաքաղաք Երևանի հիմքը: 6 տարի անց Արարատյան դաշտում Արգիշտի արքան հիմնեց նոր ամրոց,որը կոչվեց Արգիշտիխինիլի : Դրանք դարձան արքայի տերության հյուսիսային գլխավոր հենակետերը:

Արգիշտի I-ի գերիշխանությունը տարածվել է իր թագավորության սահմաններից շատ հեռու՝ Փոքր Ասիա և Պարսից, իսկ քաղաքական ազդեցությունը՝ Հյուսիսային Կովկաս և Զագրոսի կենտրոնական շրջաններ:

Վանի տերության հզորացումը շարունակվում է նաև հաջորդ արքա՝Սարդուրի 2-ի օրոք(764-735թթ)։Նրա շրջաննում Վանը ունեցել է տարածքային ամենամեծ աճը։Հյուսիսում նրա տիրապետությունը հասնում էր Սև ծով ներառելով Կուլխա երկիրը։ Տերության հյուսիսարևելյան սահմանը հասնում էր Կուր գետին․Արևելքում նրա սահմանը հասնում էր Կասպից ծով,իսկ արևմուտքում փոքր Ասիա։

Այսպիսով Արգիշտի 1-ինի և Սարդուրի 2-ի օրոր Վանի տերությունը ունեցել է տարածքային ամենամեծ աճը։

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Փոքր Ասիա թերակղզուց արևելք, տարածվում է Սև ծովի և Հարավկովկասյան ու Վերին Միջագետքի հարթավայրերի, Իրանական և Փոքրասիական բարձրավանդակների միջև:

Հայկական լեռնաշխարհը շրջապատից առանձնացած է բարձր լինելու պատճառով և կոչվում է լեռնային կղզի: Տարածքը մոտ 400 հզ. կմ2:

Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական լեռնագրական միավորներն են Արևելապոնտական, Փոքր Կովկաս, Կորդվաց, Հայկական Տավրոս լեռնային համակարգերը և Հայկական հրաբխային բարձրավանդակը: Արևելապոնտական լ. 400 կմ երկարությամբ ձգվում է Սև ծովի հարավարևելյան ափին զուգահեռ: Առավելագույն բարձրությունը 3937 մ է (Քաջքար լեռ):

Լճերն են Սևան, Վան, Ուրմիա:

Ուրմիա մեծն է, ջուրը շատ աղի է: Վանա լիճը նույնպես աղի է:

Սևանի լիճը քաղցրահամ ջրով լիճ է, որը նաև կոչվում է Գեղամա կամ Գեղարքունյաց ծով։ Հայտնի է իշխան ձկան համար։ Հիմա միայն այս լիճն է մեր մոտ։

Եփրատը համարվում է մայր գետը, որովհետ ամբողջովին հոսում է հայկական լեռնաշխարհով։ Տիգրիս, 
Երասխ (Արաքս), 
Ճորոխ, 
Կուր։  
Մասիս (5165 մ), Նեմրութ (4821 մ),
Սիփան (4434 մ),
Արագած (4090 մ),